Arkeoloji Bilimleri Dergisi

Abstract

A series of pottery samples provided from the survey investigations and excavations from Değirmentepe (Malatya), dating to Chalcolithic (Ubaid) and Iron Ages, were investigated by petrographic and X-ray diffraction (XRD) analyses to determine their textures, mineralogical compositions and microstructures. The sample microstructures and chemical (semi-quantitative) compositions were also studied by scanning electron microscope equipped with energy dispersive X-ray spectrometry (SEM-EDX). Although almost all samples consist of rock fragments originating from metamorphic and igneous rocks, larger grain sizes and higher grain to matrix ratios are recorded for Chalcolithic Age samples compared to the samples belonging to Iron Age. XRD investigations on representative samples of the two periods, revealed high abundances of quartz, feldspar, and pyroxene group minerals in all samples, the presence of hematite and mica minerals, as well. In the XRD traces of investigated sherds, the absence of clay minerals both in the bulk and in the clay fractions, supports a minimum firing temperature of around 800-850 °C, while the presence of mullite phase both in XRD and SEM-EDX results showed the possible use of high firing temperatures in the range of 950-1050 °C, starting from the Chalcolithic Age. Few exceptions observed may indicate possible use of different raw material and/or different manufacturing techniques.

​

Özet

Değirmentepe (Malatya) Höyüğü’nde yapılan yüzey araştırması ve kazı çalışmalarından elde edilen ve Kalkolitik (Obeyd) Çağ ve Demir Çağı’na tarihlenen çanak çömlek örneklerin dokusal, mineralojik ve mikro yapısal özellikleri, petrografik, X-ışını kırınımı teknikleri (XRD) kullanılarak belirlenmiştir. Örneklerin mikro yapıları ve yarı kantitatif kimyasal analizleri taramalı elektron mikroskop (SEM) ve enerji saçınımlı X-ışını (EDX) spektrometri teknikleri ile de çalışılmıştır. Hemen hemen bütün örneklerde gözlemlenen kayaç parçalarının, metamorfik ve volkanik kökenli olduğu ve bunun yanında Kalkolitik Çağ örneklerinin Demir Çağı örneklerine kıyasla daha kaba taneler içerdiği ve daha yüksek tane/ çimento oranına sahip olduğu belirlenmiştir. Her iki döneme ait çanak çömleklerden seçilmiş temsili örnekler üzerinde yapılan XRD analizleri sonucunda, kuvars, feldspat ile piroksen grubu minerallerin bütün örneklerde, hematit ve mika minerallerinin ise bazı örneklerde bulunduğu belirlenmiştir. Kalkolitik ve Demir çağlarına ait hem tüm kayaç hem de kil fraksiyonu örneklerinde yapılan XRD analizlerinde herhangi bir kil mineraline rastlanmamış olması en düşük pişirme sıcaklığının 800-850 °C’lerde olduğunu ortaya koymuştur. XRD ve SEM-EDX analizlerinde ise mullit fazının bulunması 950-1050 °C arası yüksek bir pişirme sıcaklığına Kalkolitik Çağ’dan itibaren ulaşılmış olabileceğini göstermiştir.